Osmanlı’nın para dağı! Küre’den saraya bakır aktı, Fatih Sultan Mehmet’in İstanbul’u fethettiği topların hammaddesi

Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Batı Karadeniz’in eşsiz doğal güzellikleriyle öne çıkan şehirlerinden olan Kastamonu, yemyeşil ormanları, berrak akarsuları, derin kanyonları ve etkileyici şelaleleriyle doğaseverlerin ilgisini çekiyor. Özellikle Türkiye’nin en büyük milli parklarından biri olan Küre Dağları Milli Parkı, görkemli Valla Kanyonu ve Ilıca Şelalesi, kentin doğal zenginliklerini gözler önüne seriyor. Dört mevsim farklı güzelliklere bürünen Kastamonu, temiz havası ve el değmemiş doğasıyla ziyaretçilerine eşsiz manzaralar sunarken onu ilginç kılan şey aslında yalnızca doğal güzellikleri değil. Tarihi kaynaklar Küre Dağları’nın önemine işaret ediyor ve böylece Küre’nin bir zamanlar Osmanlı’nın ‘Para Dağı’ olarak adlandırıldığını öğreniyoruz. Peki bugün sakin bir Anadolu ilçesi olan Küre, geçmişte ne kadar önemliydi?

KASTAMONU’NUN İÇİN BAKIR DOLU DAĞI: KÜRE

Kastamonu’nun Küre ilçesindeki dağlar, yüzyıllar boyunca Osmanlı’nın ekonomik ve askerî gücünü besleyen önemli bir bakır kaynağına ev sahipliği yaptı. ‘Küre-i Nühâs’ adıyla bilinen bu madenlerden çıkarılan bakır; darphaneye, saray mutfağına, tersanelere ve orduya uzanan geniş bir kullanım alanına sahipti. Bir dağın içinden çıkarılan madenin, bir imparatorluğun para sistemine, donanmasına ve askerî ihtiyaçlarına katkıda bulunduğunu düşünün. Üstelik bu maden, yalnızca yerel ekonomiyi değil, Osmanlı Devleti’nin farklı bölgelerindeki üretim ve tedarik ağlarını da etkiliyordu. Kastamonu’nun Küre ilçesi, tarih boyunca bu bakır üretimiyle tanındı. Osmanlı döneminde önemli maden merkezlerinden biri hâline gelen bu yer bugün ‘Para Dağı’ ifadesiyle merak uyandıran bu tarihî mirasın arkasında ise yalnızca madencilik değil; devlet yönetimi, ticaret, emek ve teknolojiyle iç içe geçmiş bir hikâye bulunuyor.

Küre-i Nühâs adı, bölgenin tarihî kimliğini doğrudan bizlere gösteriyor. ‘Nühâs’ kelimesi bakır anlamına gelirken ‘Küre’ sözcüğü de maden ocağıyla ilişkilendiriliyor. Bu nedenle ad, genel olarak ‘Bakır Ocağı’ anlamında kullanılıyor. Bugünkü Kastamonu il sınırları içinde bulunan Küre, sahip olduğu bakır yatakları sayesinde yüzyıllar boyunca ekonomik önemini korudu.

Araştırmalara göre Küre madenleri özellikle 1300-1500 yılları arasında canlı bir üretim dönemine sahipti. Bu dönemde madenin işletilmesi, yalnızca yerel ihtiyaçları karşılamakla kalmıyor; devletin farklı kurumlarına ulaşan bir üretim ve tedarik zincirinin de parçasını oluşturuyordu. Küre’nin tarihî önemini artıran gelişmelerden biri ise Fatih Sultan Mehmet döneminde yaşandı. Osmanlı Devleti’nin İstanbul’u fethetmesiyle birlikte askerî teknolojinin ve top dökümünün stratejik önemi daha da belirginleşti. Kastamonu İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün Küre hakkındaki tarihî bilgilendirmesinde, İstanbul’un fethinde kullanılan topların bakırının Küre’den sağlandığı aktarılıyor. Ayrıca İstanbul’da sergilenen bazı tarihî toplarda ‘Küre-i Nühâs’ ibaresinin bulunduğu belirtiliyor. Bu bilgi, Küre’nin yalnızca maden çıkarılan bir bölge olmadığını, Osmanlı’nın askerî üretimiyle de ilişkilendirildiğini gösteriyor.

KÜRE-İ NÜHAS, BAKIR OCAĞI!

Ancak burada önemli bir ayrıntı var. Topların dökümünde kullanılan bakırın kaynağına ilişkin genel tarihî anlatılar ile belirli bir topun üretiminde kullanılan metalin kökeni aynı şey değil. Bu nedenle bütün fetih toplarının bakırının kesin olarak Küre’den geldiğini söylemek yerine, bölgenin bu üretimle ilişkilendirildiğini belirtmek daha doğru. Küre-i Nühâs’ın önemi, adında geçen bakırın madeni para üretimiyle ilişkilendirilmesinden çok daha genişti. Osmanlı ekonomisinde madenler, devletin gelirleri ve üretim ihtiyaçları bakımından önemli bir yere sahipti. Bakır da dayanıklılığı ve işlenebilirliği sayesinde pek çok farklı alanda kullanılıyordu.

Tarihi kaynakların bize gösterdiği bilgilere göre Küre madeninin tek bir amaç için işletilmediğini ortaya koyuyor. Madenin ekonomik değeri, çıkarılan bakırın farklı kurumlara ulaştırılması ve bu kurumların ihtiyaçlarının karşılanmasıyla yakından ilişkiliydi. Küre-i Nühâs’ın para üretimiyle bağlantısı, bölgenin neden böyle bir adla anılabildiğini anlamak açısından önemli. Bakır, Osmanlı para tarihinde özellikle küçük değerli madeni paraların üretiminde kullanılan metallerden biriydi. Ancak bir bakır madeninden çıkarılan metalin tamamının para basımına ayrıldığını düşünmek yanlış olur. Küre örneğinde belgeler, bakırın darphanenin yanı sıra saray mutfağına ve askerî ihtiyaçlara da gönderildiğini gösteriyor. Bu bölgeyle ilgili asıl dikkat çekici nokta, bir Anadolu madeninden çıkarılan bakırın devletin merkezindeki darphaneye kadar uzanan bir ekonomik ağın parçası olması.

ASKERİ ÜRETİMDEN SARAY MUTFAĞINA ULAŞTI

Küre’nin geçmişini anlamak için yalnızca fetih anlatılarına bakmak yeterli değil. Osmanlı arşiv belgeleri, maden işletmelerinin günlük işleyişine ilişkin ayrıntıları da ortaya koyuyor. Bu kayıtlar, bir madenin devlet için değerinin yalnızca yer altındaki rezervlerden ibaret olmadığını gösteriyor. Bakırın çıkarılması, işlenmesi, taşınması ve ihtiyaç duyulan kurumlara teslim edilmesi de en az üretimin kendisi kadar önemliydi. Ayrıca işletme yöneticileri hakkındaki şikâyetler ve mali anlaşmazlıklar, madenciliğin idari ve ekonomik sorunlarını anlamak açısından değerli bilgiler sunuyor. Böylece Küre’nin tarihi, yalnızca büyük hükümdarlar ve askerî başarılarla değil, üretimin günlük işleyişi ve bu sürecin içinde çalışan insanlarla da açıklanabiliyor.

Küre-i Nühâs’ın hikâyesi, bir maden yatağının tarih boyunca nasıl stratejik bir kaynağa dönüşebildiğini gösteriyor. Fatih Sultan Mehmet döneminden 19. yüzyıl Osmanlı arşiv belgelerine uzanan tarihî kayıtlar, Küre bakırının askerî üretimden darphaneye, saray mutfağından tersanelere kadar farklı alanlarla bağlantısını ortaya koyuyor. Bugün ‘Para Dağı’ ifadesiyle anılan bu tarihî miras, aslında yalnızca bakırın veya madeni paraların hikâyesi değil. Aynı zamanda üretimin, devlet ekonomisinin, emeğin ve Anadolu’daki yerel kaynakların imparatorluk ölçeğindeki öneminin hikâyesi. Bir zamanlar çıkarılan bakırın hangi yollardan geçtiğini, hangi kurumlara ulaştığını ve kimlerin emeğiyle işlendiğini anlamak, Küre’nin geçmişini daha yakından tanımamızı sağlıyor. Belki de Küre-i Nühâs’ın en ilginç yanı, bir dağın derinliklerinden çıkarılan bakırın, yüzyıllar boyunca Osmanlı’nın ekonomik ve askerî yaşamına uzanan bir hikâyenin parçası olmasıdır.