Her evin eşiğinde ‘koruyucu ruh’ mu var? Kapılar neden doğuya bakmalı? Düğün günündeki detay

Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr-  Evine adım atarken gerçekten yalnız olduğunu mu sanıyorsun? Yüzyıllardır anlatılan kadim bir inanca göre evlerimizin kapı eşiğinde görünmeyen bir ruh bizi bekliyor olabilir. ‘Ev iyesi’ adı verilen bu ruh, evin düzeninden aile huzuruna, hatta gündelik davranışlara kadar uzanan derin bir kültürel sistemi yansıtır. Peki insanlar neden eve girerken sessizleşir, neden bazı hareketlerden özellikle kaçınır? Daha da ilginci, düğünlerde damadın gelini kucağına alarak eşiği aşması gibi gelenekler gerçekten bu görünmez varlıkla bağlantılı olabilir mi? Görünmeyenle kurulan bu eski ilişki, bugün bile hayatımızın içinde fark etmeden yaşamaya devam ediyor olabilir mi? Kapadokya Üniversitesi Dr. Öğretim Üyesi Timur B. Davletov ‘Ev iyesi’ni tüm yönleriyle Milliyet.com.tr’ye anlattı.

DAMADIN GELİNİ KUCAĞINDA GEÇİRMESİNİN BİR SEBEBİ VAR!

Türk ve Altay halk inanışlarında evleri koruduğuna inanılan manevi bir varlık olan ‘Ev iyesi’ eski Türk kültüründe bir yerin ya da nesnenin koruyucu ruhunu ifade eder. Bu inanışa göre ‘Ev iyesi’ bir evin sahibi değil, o evin görünmez koruyucusudur. Halk arasında ‘Ev iyesi’nin genellikle iyi huylu olduğu ve ev halkını kötülüklerden, uğursuzluklardan ve olumsuz enerjilerden koruduğu düşünülür. Ancak bu varlığın huzurlu kalması için evin düzenli ve temiz tutulması gerektiğine inanılır. Özellikle saygısızlık yapılması, evin düzeniniz bozulması durumunda ‘Ev iyesi’nin rahatsız olabileceği ve bu durumun ev halkına uğursuzluk getirebileceği söylenir. Bazı inanışlarda ‘Ev iyesi’, evde yaşayan yaşlı bir atanın ruhu ya da görünmez bir koruyucusu olarak da kabul edilir. Gece saatlerinde evin sessizliğinde varlığının hissedildiğine dair halk anlatıları bulunur. Bu nedenle eski dönemlerde insanların evlerine girerken ‘izin isteme’ ya da sessizce selam verme gibi ritüellerin uygulandığı bilinir. Yeni evlenen bir çiftin eve girmeden damadın gelini kucaklaması hareketinin de tam olarak bu ritüelden doğduğu biliniyor.

Dr. Öğr. Üyesi Timur B. Davletov kadim bir inanış olan Ev iyesinin doğuşunu şu cümlelerle açıklıyor: “Ev iyesi, Sibirya Türk Şaman mitolojisinde ve Türk dünyasının çeşitli coğrafyalarında yaşayan toplulukların sözlü kültürlerinde yer alan ve zamanla yazılı hale gelen anlatılarda korunan önemli bir motiftir. Etnografik araştırmalar, bu inancın Sibirya’da da yaygın olduğunu göstermektedir. Hakas Türklerinden tarihçi, arkeolog ve etnografyacı Prof. Dr. Viktor Butanayev tarafından yapılan bir çalışmaya göre, ‘Ev iyesi’ kutsal bir varlık olarak kabul edilir ve metafizik âleme ait bir unsur olarak onun koruyucu gücüne inanılır. İnanç sistemi açısından değerlendirildiğinde ise bu kavramın halk inançları içerisinde önemli bir yere sahip olduğunu görüyoruz. Bu varlığın hem evi hem de evin önemli bir parçası olan ateş yanan ocağını koruduğuna inanılır. Aynı zamanda, evin içinde yaşayan hane halkını da koruduğu düşünülmektedir.”

BEBEĞİNİ TAŞIYAN ANNE GİBİ EV DE HALKINI KORUR

Kapının ucu ve sınırına denk gelen eşik kadim medeniyetlerde karnında bir bebek taşıyan anne gibi kutsal kabul edilir. Hamile bir anne karnında evladını, bir ev ise içinde hane halkını barındırır. Eşiği atlamak ise bu hane halkına ulaşmak anlamına gelir. Kadim inanışlara göre evin eşiği ne kadar önemliyse içinde yanan ateş de bir o kadar önemlidir. Hane halkını dışardaki kötülüklerden koruyan gücün evin eşiği ve içinde yanan ateş olduğuna inanılır. Davletov bunu şu şekilde açıklıyor: “Hem Şamanizmin bir din olarak yaşatıldığı Sibiryada hem de Şamanizm motfilerinin yaşatıldığı Anadolu topraklarında bu kavramı gözlemleyebilmek mümkün. Her iki coğrafyada da ‘Ev iyesi’ne hem kutsallık hem de saygı atfedilir. Kapı eşiği kültürü birçok coğrafyanın ortak bağlarından yalnızca bir tanesidir.”

‘GELİN EV İYESİNİ KIZDIRMAMALI’

‘Ev iyesi’ni, kapı ve eşik kavramlarına atfedilen kutsal inanışın beraberinde birçok uygulamayı getirdiği biliniyor. Bu uygulamalardan bazıları kapı eşiğine oturmamak, kapı eşiğinde zıplamamak ve eve yeni gelen gelinin eve gireceği ilk günde eşinin onu kucağına alarak geçirmesi yer alıyor. Damadın gelini kucağına alarak eşikten atlatmasının ardında yatan gerçeği ise Dr. Öğr. Üyesi Davletov şu cümlelerle açıklıyor: “Gelin kelimesi etimolojik olarak bir aile ortamına dışardan gelen kişi olarak tanımlanır. Gelin damadın ailesinin yanına yerleştiği için dışardan gelen biri olarak görülür ve yeni geldiği evin eşiğine basmaması gerekir. Gelin bir anne adayı olarak düşünüldüğünden bu kişinin kapı eşiğinde yaşadığına inanılan ‘Ev iyesi’ni rahatsız etmemesi gerekir. Bu nedenle damat ilk gününde gelini kapının eşiğinden atlatarak geçirir. Bu uygulama kimilerinin inancının bir parçası kimilerinin de kültürel bir motifi olarak binlerce yıl öncesinden günümüze kadar ulaşmayı başarabilmiş.”